Jaką dietę stosować przy nieswoistym zapaleniu jelit?

Nieswoiste zapalenia jelit, określane skrótem NZJ lub IBD, obejmują przede wszystkim chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Obie choroby mają przewlekły charakter i mogą przebiegać z okresami zaostrzeń oraz remisji.

Nie istnieje jedna dieta przy zapaleniu jelit odpowiednia dla wszystkich pacjentów. Sposób żywienia powinien uwzględniać rodzaj choroby, jej aktywność, lokalizację zmian, występujące powikłania, stan odżywienia oraz indywidualną tolerancję produktów. Dieta opracowana przez dietetyka kliniczna Warszawa może pomagać w ograniczaniu dolegliwości i zapobieganiu niedoborom, ale w większości sytuacji nie zastępuje leczenia przeciwzapalnego.

Poniżej wyjaśniamy, co jeść przy nieswoistym zapaleniu jelit, jak odżywiać się podczas zaostrzenia oraz kiedy zastosowanie specjalnej terapii żywieniowej może być uzasadnione.

Czy istnieje jedna dieta dla wszystkich pacjentów z NZJ?

Nie. Dieta przy chorobach jelit powinna być dobierana indywidualnie. Produkty dobrze tolerowane przez jedną osobę mogą u innego pacjenta nasilać ból brzucha, wzdęcia lub częstotliwość wypróżnień.

Aktualne zalecenia wskazują, że osoby z NZJ, u których nie ma szczególnych przeciwwskazań, powinny stosować możliwie różnorodny sposób żywienia zbliżony do diety śródziemnomorskiej. Obejmuje on warzywa, owoce, złożone węglowodany, ryby, oliwę z oliwek i inne źródła tłuszczów nienasyconych oraz chude źródła białka, przy ograniczeniu żywności wysokoprzetworzonej, nadmiaru cukru i soli. Nie wykazano jednak, aby jeden ogólny model diety konsekwentnie zapobiegał zaostrzeniom u wszystkich dorosłych pacjentów z IBD.

Celem żywienia jest przede wszystkim:

• utrzymanie prawidłowego stanu odżywienia;
• zapobieganie utracie masy mięśniowej;
• uzupełnianie niedoborów;
• dostarczenie odpowiedniej ilości energii i białka;
• ograniczenie objawów związanych z jedzeniem;
• wspieranie leczenia prowadzonego przez gastroenterologa.

Co można jeść przy nieswoistym zapaleniu jelit?

Nie istnieje zamknięta lista produktów dozwolonych. W okresie stabilnej choroby podstawę diety mogą stanowić:

• ryby, jaja, drób, chude mięso, tofu i dobrze tolerowane rośliny strączkowe;
• ryż, ziemniaki, kasze, płatki owsiane, pieczywo i makaron;
• warzywa i owoce w formie dostosowanej do tolerancji;
• oliwa z oliwek, orzechy, pestki i nasiona;
• mleko i produkty mleczne, jeśli nie powodują dolegliwości;
• odpowiednia ilość płynów.

Nie należy profilaktycznie eliminować całych grup produktów tylko dlatego, że rozpoznano chorobę Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Zbyt restrykcyjna dieta NZJ może zwiększać ryzyko niedoborów i pogorszenia stanu odżywienia. Pacjenci z IBD są już z samego powodu choroby narażeni na niedożywienie, niedobory mikroelementów i zmniejszenie masy mięśniowej.

Jak odżywiać się podczas zaostrzenia nieswoistego zapalenia jelit?

Podczas zaostrzenia najważniejsze jest utrzymanie odpowiedniej podaży płynów, energii i białka. Rodzaj posiłków powinien być dostosowany do nasilenia biegunki, bólu brzucha, nudności, krwawienia, apetytu i obecności zwężeń.

U części pacjentów lepiej tolerowane są wtedy:

• mniejsze i częstsze posiłki;
• gotowane, duszone lub pieczone potrawy;
• warzywa i owoce bez skórek i pestek;
• zupy krem, przeciery i musy;
• biały ryż, drobne kasze, jasne pieczywo i ziemniaki;
• ryby, drób, jaja i inne lekkostrawne źródła białka;
• produkty bez laktozy, jeśli zwykły nabiał nasila objawy;
• doustne płyny nawadniające przy nasilonej biegunce.

Nie ma potrzeby automatycznego stosowania diety bez błonnika u każdej osoby z zaostrzeniem. Czasowe zmniejszenie ilości surowych, twardych i trudnych do rozdrobnienia produktów może łagodzić dolegliwości, ale nie jest samodzielnym leczeniem aktywnego stanu zapalnego. ECCO nie zaleca ani diety nisko-, ani wysokobłonnikowej jako uniwersalnej metody indukowania lub podtrzymywania remisji.

Gorączka, nasilone krwawienie, wymioty, objawy niedrożności, odwodnienie, silny ból lub szybka utrata masy ciała wymagają pilnego kontaktu z lekarzem. Zmiana jadłospisu nie zastępuje oceny aktywności choroby.

Co jeść podczas zaostrzenia choroby Crohna?

Żywienie w chorobie Leśniowskiego-Crohna zależy szczególnie od lokalizacji zmian oraz występowania zwężeń, przetok, stomii lub wcześniejszych operacji.

Przy zwężeniu jelita i objawach utrudnionego przechodzenia treści pokarmowej mogą być gorzej tolerowane:

• surowe warzywa;
• skórki i pestki owoców;
• orzechy spożywane w całości;
• popcorn;
• grube otręby;
• duże ilości nierozdrobnionych roślin strączkowych.

Pomocne może być dokładne gryzienie oraz gotowanie, rozdrabnianie i obieranie produktów roślinnych. Zalecenie to wynika głównie z mechanizmu powstawania niedrożności i praktyki klinicznej, ponieważ brakuje badań potwierdzających, że dieta uboga w błonnik zapobiega niedrożności u wszystkich pacjentów ze zwężeniami.

Czy dieta może być leczeniem choroby Leśniowskiego-Crohna?

W wybranych sytuacjach tak. Najlepiej udokumentowaną terapią żywieniową jest wyłączne żywienie dojelitowe, czyli EEN. Polega ono na czasowym dostarczaniu całej energii i składników odżywczych w postaci kompletnej diety płynnej. Jest skuteczne w indukowaniu remisji choroby Crohna, przy czym najsilniejsze dowody dotyczą dzieci i młodzieży. Może być również rozważane u dorosłych.

Inną metodą jest Crohn’s Disease Exclusion Diet, czyli CDED, połączona z częściowym żywieniem dojelitowym. Jest to ściśle określona, etapowa dieta eliminacyjna. ECCO rekomenduje CDED z częściowym żywieniem dojelitowym w indukowaniu remisji u dzieci, a u dorosłych z łagodną lub umiarkowaną chorobą Crohna pozwala rozważyć jej zastosowanie. Nie jest to jednak dieta, którą należy samodzielnie układać na podstawie list znalezionych w internecie.

Określenie „dieta eliminacyjna choroba Leśniowskiego-Crohna” nie oznacza zatem dowolnego wykluczania glutenu, nabiału, mięsa czy warzyw. Terapie takie jak EEN lub CDED powinny być prowadzone według konkretnego schematu i pod nadzorem zespołu mającego doświadczenie w żywieniu przy IBD.

Jaka dieta jest wskazana przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?

Dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego powinna być możliwie pełnowartościowa i dostosowana do aktualnych objawów. Nie ma obecnie jednej diety, która mogłaby zastąpić leki i w przewidywalny sposób wywoływać remisję u wszystkich pacjentów.

W okresie remisji można stosować model śródziemnomorski. Ograniczenie czerwonego i przetworzonego mięsa może być rozważane jako element wspierający podtrzymywanie remisji WZJG, chociaż samo w sobie nie stanowi leczenia. Nie wykazano analogicznego wpływu ograniczenia mięsa na ryzyko nawrotu choroby Crohna.

Podczas zaostrzenia często pomocna jest zmiana konsystencji posiłków i czasowe ograniczenie produktów wyraźnie nasilających biegunkę lub ból. Nie ma jednak podstaw do rutynowego wykluczania wszystkich warzyw, owoców, nabiału lub glutenu.

Czy istnieją produkty zakazane przy NZJ?

Nie istnieje uniwersalna lista produktów zakazanych przy chorobie Leśniowskiego-Crohna ani produktów zakazanych przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego.

W zależności od indywidualnej tolerancji objawy mogą nasilać:

• bardzo tłuste i smażone potrawy;
• bardzo duże porcje;
• nadmiar alkoholu;
• duża ilość kofeiny;
• ostre przyprawy;
• napoje gazowane;
• duże ilości polioli, np. sorbitolu;
• produkty o twardej, włóknistej strukturze przy zwężeniach.

Nasilenie objawów po określonym pokarmie nie zawsze oznacza nasilenie stanu zapalnego jelit. Przykładowo produkt może zwiększać ilość gazów lub przyspieszać wypróżnienia, mimo że nie powoduje wzrostu aktywności choroby. Dlatego warto odróżniać nietolerancję pokarmową od zaostrzenia ocenianego na podstawie badań, takich jak kalprotektyna, CRP, endoskopia lub obrazowanie.

Czy błonnik pokarmowy jest szkodliwy?

Nie z zasady. Błonnik pokarmowy obejmuje wiele substancji o różnym działaniu, a jego tolerancja może zmieniać się zależnie od aktywności i lokalizacji choroby.

W remisji wiele osób toleruje warzywa, owoce, pełne ziarna i rośliny strączkowe. Stałe ograniczanie błonnika bez uzasadnienia może pogarszać jakość diety i zmniejszać różnorodność produktów wpływających na mikrobiom jelitowy.

Podczas aktywnych objawów lub przy zwężeniu część produktów może wymagać czasowego rozdrobnienia, ugotowania lub ograniczenia. Nie ma jednak spójnych dowodów, aby dieta wysokobłonnikowa albo niskobłonnikowa była uniwersalną terapią indukującą lub podtrzymującą remisję.

Jakie warzywa i owoce są dozwolone przy NZJ?

Większość warzyw i owoców może być spożywana, o ile jest dobrze tolerowana.

Podczas zaostrzenia łatwiejsze do przyjęcia mogą być:

• gotowana marchew;
• dynia;
• cukinia;
• ziemniaki bez skórki;
• dojrzały banan;
• mus jabłkowy;
• owoce pieczone lub gotowane;
• zupy krem.

W remisji można stopniowo rozszerzać dietę o produkty surowe, pełne ziarna, orzechy i rośliny strączkowe. Jeżeli dany produkt wywołuje dolegliwości, warto najpierw zmienić jego ilość, konsystencję lub sposób przygotowania, zamiast od razu wykluczać go na stałe.

Czy można jeść nabiał przy nieswoistym zapaleniu jelit?

Tak, jeśli jest dobrze tolerowany. Rutynowa dieta bezmleczna nie jest zalecana wszystkim pacjentom z NZJ.

ECCO wskazuje, że dane dotyczące korzyści z eliminacji produktów mlecznych są ograniczone. Wykluczenie białka mleka krowiego nie zwiększyło skuteczności leczenia indukującego remisję u dzieci z nowo rozpoznanym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. Nie potwierdzono również, że białko mleka jest ogólnie szkodliwe w chorobie Crohna.

U części pacjentów może występować nietolerancja laktozy. W takiej sytuacji można sprawdzić mleko i produkty bez laktozy, zamiast eliminować wszystkie źródła nabiału. Długotrwałe wykluczenie tej grupy wymaga zapewnienia innych źródeł wapnia, białka i witaminy D.

Czy gluten jest szkodliwy przy NZJ?

Nie ma podstaw, aby każda osoba z nieswoistym zapaleniem jelit stosowała dietę bezglutenową. ECCO nie znalazło dowodów pozwalających rekomendować dietę bez glutenu jako metodę indukowania remisji w IBD.

Eliminacja glutenu jest konieczna przy potwierdzonej celiakii. Może być również rozważana przy dobrze udokumentowanej nadwrażliwości na pszenicę lub inne jej składniki. Sama diagnoza choroby Crohna albo WZJG nie jest jednak wskazaniem do diety bezglutenowej.

Czy dieta low FODMAP pomaga przy nieswoistym zapaleniu jelit?

Dieta low-FODMAP może pomagać w ograniczeniu wzdęć, bólu brzucha i zaburzeń wypróżniania u dorosłych pacjentów pozostających w remisji, którzy mają dodatkowo objawy przypominające zespół jelita drażliwego.

Nie jest to jednak dieta lecząca stan zapalny. Badania nie wykazały, aby dieta low FODMAP w nieswoistym zapaleniu jelit podtrzymywała remisję lub poprawiała markery zapalne. ECCO rekomenduje ją w leczeniu uporczywych objawów czynnościowych u dorosłych z nieaktywnym IBD, a nie jako terapię aktywnej choroby.

Dieta jest restrykcyjna i powinna obejmować etap ponownego wprowadzania produktów. Długotrwałe pozostawanie na pełnej fazie eliminacyjnej może niepotrzebnie ograniczać dietę.

Czy dieta eliminacyjna pomaga w leczeniu NZJ?

Zależy od rodzaju diety. CDED stosowana z częściowym żywieniem dojelitowym jest konkretną terapią przeznaczoną dla wybranych pacjentów z chorobą Crohna. Nie oznacza to jednak, że dowolna dieta eliminacyjna działa przeciwzapalnie.

Rutynowe wykluczanie nabiału, glutenu, błonnika, cukru, warzyw lub wielu innych grup jednocześnie nie ma wystarczającego uzasadnienia. Testy IgG zależne od żywności również nie są uznaną metodą wybierania diety w IBD.

Nie istnieje także jedna oficjalna „dieta przeciwzapalna na jelita” ani zestaw przepisów obowiązujący w 2026 roku. Określenie to jest wykorzystywane dla bardzo różnych modeli żywienia. Produkty określane jako przeciwzapalne mogą być elementem zdrowej diety, ale żaden pojedynczy produkt nie wywołuje przewidywalnie remisji choroby.

Czy alkohol jest zabroniony przy nieswoistym zapaleniu jelit?

Nie obowiązuje bezwzględny zakaz dla każdego pacjenta, jednak alkohol może nasilać biegunkę, ból brzucha, refluks lub odwodnienie. Może również wchodzić w interakcje z lekami albo zwiększać obciążenie wątroby.

Podczas aktywnego zaostrzenia najlepiej z niego zrezygnować. W remisji decyzja powinna zależeć od indywidualnej tolerancji, przyjmowanych leków i wyników badań. Alkohol nie powinien być przedstawiany jako część terapii ani sposób korzystnego wpływania na mikrobiom.

Jakie suplementy są zalecane przy NZJ?

Nie istnieje jeden zestaw suplementów dla wszystkich pacjentów. Suplementacja przy nieswoistym zapaleniu jelit powinna wynikać z badań, sposobu żywienia, lokalizacji choroby, przebytych operacji i stosowanych leków.

Najczęściej monitoruje się:

• morfologię i gospodarkę żelazową;
• stężenie witaminy D;
• witaminę B12, szczególnie przy zajęciu lub resekcji jelita krętego;
• foliany;
• wapń i zdrowie kości, zwłaszcza przy leczeniu glikokortykosteroidami;
• cynk i magnez przy nasilonej, przewlekłej biegunce.

AGA zaleca kontrolowanie niedoboru żelaza i witaminy D u wszystkich pacjentów z IBD oraz witaminy B12 u osób z rozległą chorobą jelita krętego lub po operacji tego odcinka. ECCO wskazuje również na potrzebę monitorowania folianów i rozważenia profilaktyki B12 w grupach zwiększonego ryzyka.

Suplementy omega-3, preparaty ziołowe, probiotyki i prebiotyki nie powinny być stosowane jako zamiennik leczenia. ECCO nie rekomenduje prebiotyków jako terapii indukującej remisję w chorobie Crohna ani jako leczenia podtrzymującego w CD lub WZJG. AGA wskazuje, że dowody dla rutynowego stosowania probiotyków w chorobie Crohna i WZJG są niewystarczające.

Jak może wyglądać przykładowy jadłospis?

Nie istnieje jeden jadłospis odpowiedni dla każdego pacjenta. Poniższe przykłady pokazują jedynie różnicę między możliwym żywieniem w remisji a czasowym dostosowaniem konsystencji podczas zaostrzenia.

Przykład w okresie remisji

• Śniadanie: owsianka z jogurtem, owocami i zmielonymi orzechami;
• drugie śniadanie: pieczywo z jajkiem, twarożkiem lub pastą roślinną;
• obiad: ryba albo drób, kasza lub ziemniaki, warzywa i oliwa;
• podwieczorek: kefir, jogurt lub tolerowany napój roślinny z owocem;
• kolacja: sałatka z ryżem, jajkiem lub tofu i gotowanymi warzywami.

Przykład podczas zaostrzenia

• Śniadanie: kleik ryżowy z bananem;
• drugie śniadanie: jasne pieczywo z jajkiem;
• obiad: gotowany drób lub ryba, puree ziemniaczane i gotowana marchew;
• podwieczorek: mus owocowy albo jogurt bez laktozy;
• kolacja: ryż z omletem i gotowaną cukinią.

Porcje, skład i konsystencję należy dopasować do potrzeb konkretnego pacjenta. Osoby z niedożywieniem, zwężeniami, stomią, przetokami lub po rozległych operacjach wymagają indywidualnego planu prowadzonego przez gastroenterologa i dietetyka mającego doświadczenie w IBD.

Podsumowanie

Dieta przy zapaleniu jelit powinna być różnorodna i dostosowana do aktywności choroby oraz indywidualnej tolerancji. W remisji najczęściej zalecany jest model zbliżony do diety śródziemnomorskiej, bez nieuzasadnionego wykluczania glutenu, nabiału, warzyw lub błonnika.

Podczas zaostrzenia pomocne może być czasowe zmniejszenie objętości posiłków, zmiana konsystencji produktów i dokładne nawodnienie. W chorobie Crohna wyłączne żywienie dojelitowe oraz CDED z częściowym żywieniem dojelitowym mogą pełnić funkcję terapii u odpowiednio dobranych pacjentów.

Dieta NZJ może wspierać leczenie i zapobiegać niedoborom, ale nie powinna zastępować leków ani monitorowania aktywności choroby.

W prywatnym centrum medycznym Mokotów pomagamy pacjentom z NZJ dobrać odpowiednią dietę.

Źródła

1. European Crohn’s and Colitis Organisation, ECCO Consensus on Dietary Management of Inflammatory Bowel Disease, 2025.
2. American Gastroenterological Association, Clinical Practice Update on Diet and Nutritional Therapies in Patients With Inflammatory Bowel Disease, 2024.
3. European Society for Clinical Nutrition and Metabolism, ESPEN Guideline on Clinical Nutrition in Inflammatory Bowel Disease – Update 2023.
4. Cox S.R. i wsp., Effects of Low FODMAP Diet on Symptoms, Fecal Microbiome, and Markers of Inflammation in Patients With Quiescent Inflammatory Bowel Disease, 2020.
5. American Gastroenterological Association, Guideline on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders, 2020.