Wrzodziejące zapalenie jelita grubego, określane również jako colitis ulcerosa, jest przewlekłą chorobą zapalną błony śluzowej jelita grubego. Przebiega z okresami zaostrzeń i remisji, a tolerancja poszczególnych produktów może zmieniać się zależnie od aktywności choroby.
Nie istnieje jedna dieta, która byłaby odpowiednia dla wszystkich pacjentów prywatnej przychodni Mokotów lub mogła zastąpić leczenie farmakologiczne. Sposób żywienia może jednak pomagać w utrzymaniu prawidłowej masy ciała, zapobieganiu niedoborom oraz ograniczaniu niektórych dolegliwości, takich jak biegunka, wzdęcia czy ból brzucha.
Poniżej wyjaśniamy, co jeść przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, jak dostosować dietę podczas zaostrzenia oraz czy konieczne jest wykluczenie nabiału, glutenu, błonnika lub innych grup produktów.
Czy istnieje jedna dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?
Nie. Dieta przy zapaleniu jelita grubego powinna być dostosowana do aktywności choroby jelit, stanu odżywienia, występujących objawów, chorób współistniejących oraz indywidualnej tolerancji pokarmów.
Aktualne zalecenia nie wskazują jednej diety, która u wszystkich dorosłych pacjentów zapobiegałaby zaostrzeniom nieswoistego zapalenia jelit. Dietetyka kliniczna Warszawa może wspierać leczenie, ale nie powinna zastępować leków zaleconych przez gastroenterologa.
W praktyce istotne są dwa różne cele:
- podczas zaostrzenia – utrzymanie nawodnienia i odpowiedniej podaży energii oraz zmniejszenie dolegliwości związanych z jedzeniem;
- podczas remisji – możliwie różnorodne, pełnowartościowe żywienie i zapobieganie niepotrzebnym niedoborom.
Co można jeść przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?
Nie ma zamkniętej listy produktów dozwolonych. Osoba z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego może spożywać wszystkie produkty, które są dobrze tolerowane i nie wymagają wykluczenia z powodu innej choroby lub alergii.
Podstawą żywienia mogą być:
- źródła białka: ryby, jaja, drób, chude mięso, tofu oraz tolerowane produkty mleczne;
- produkty zbożowe i skrobiowe: ryż, ziemniaki, pieczywo, kasze, płatki owsiane i makaron;
- warzywa i owoce w formie dostosowanej do aktualnej tolerancji;
- oliwa z oliwek oraz inne źródła tłuszczów nienasyconych;
- rośliny strączkowe, orzechy i nasiona, jeżeli nie nasilają dolegliwości;
- woda i inne płyny pomagające uzupełniać straty związane z biegunką.
Niektóre produkty mogą być dobrze tolerowane w remisji, ale gorzej podczas zaostrzenia. Sam fakt, że określony pokarm nasila ból, przelewanie lub częstotliwość wypróżnień, nie musi oznaczać, że zwiększa stan zapalny jelit. Objawy i aktywność zapalna nie zawsze zmieniają się równolegle.
Jaką dietę stosować podczas zaostrzenia wrzodziejącego zapalenia jelita grubego?
Podczas zaostrzenia dieta powinna przede wszystkim umożliwiać przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów, energii i białka. Nie istnieje jedna obowiązkowa dieta „na zaostrzenie”, a zalecenia zależą od nasilenia biegunki, krwawienia, bólu, apetytu i stanu odżywienia.
U części pacjentów lepiej tolerowane są wtedy:
- mniejsze i częstsze posiłki;
- warzywa gotowane, obrane lub rozdrobnione;
- owoce bez skórek i pestek, musy oraz przeciery;
- ryż, drobne kasze, jasne pieczywo i ziemniaki bez skóry;
- gotowane lub pieczone ryby, drób i jaja;
- produkty bez laktozy, jeżeli zwykły nabiał nasila objawy;
- łagodnie przygotowane potrawy o mniejszej zawartości tłuszczu.
Czasowe ograniczenie produktów o twardej, włóknistej strukturze może zmniejszyć dolegliwości, ale nie powinno automatycznie prowadzić do wielomiesięcznej diety pozbawionej warzyw, owoców i błonnika. ECCO nie zaleca ani diety wysoko-, ani niskobłonnikowej jako uniwersalnej terapii indukującej lub podtrzymującej remisję w WZJG.
Zalecenia stosowane w chorobie Leśniowskiego-Crohna, zwłaszcza u pacjentów ze zwężeniami jelita, nie powinny być automatycznie przenoszone na osoby z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. Są to dwa różne schorzenia, które mogą wymagać odmiennego postępowania żywieniowego.
Nasilone krwawienie, gorączka, znaczne osłabienie, odwodnienie, gwałtowna utrata masy ciała lub niemożność przyjmowania pokarmów wymagają pilnego kontaktu z lekarzem. Sama modyfikacja jadłospisu nie jest leczeniem ciężkiego zaostrzenia.
Jak wygląda dieta w okresie remisji?
W remisji zaleca się stopniowy powrót do możliwie różnorodnego żywienia. Nieuzasadnione utrzymywanie diety bardzo lekkostrawnej lub eliminacyjnej może zmniejszać podaż błonnika, wapnia, żelaza, witamin i innych składników odżywczych.
AGA rekomenduje pacjentom z nieswoistymi zapaleniami jelit model zbliżony do diety śródziemnomorskiej, obejmujący warzywa, owoce, złożone węglowodany, oliwę z oliwek, ryby oraz inne źródła chudego białka, przy ograniczeniu produktów wysokoprzetworzonych, cukrów dodanych i dużej ilości soli. ECCO wskazuje, że taki model może być rozważany jako uzupełnienie leczenia podtrzymującego remisję w WZJG, nie zaś jako jego zamiennik.
W remisji warto stopniowo rozszerzać dietę o:
- różne gatunki warzyw i owoców;
- pełnoziarniste produkty zbożowe;
- tolerowane rośliny strączkowe;
- orzechy i nasiona;
- ryby;
- fermentowane lub niefermentowane produkty mleczne, jeśli są tolerowane.
Nie ma potrzeby wprowadzania wszystkich produktów naraz. Rozszerzanie diety może odbywać się stopniowo, z obserwacją reakcji organizmu.
Czy istnieją produkty zakazane przy zapaleniu jelita grubego?
Nie istnieje uniwersalna lista produktów zakazanych. Poszczególni pacjenci mogą jednak zauważać nasilenie biegunki, bólu lub wzdęć po konkretnych potrawach.
W zależności od tolerancji ograniczenia mogą wymagać:
- bardzo tłuste lub smażone potrawy;
- duże porcje jedzenia;
- ostre przyprawy;
- duża ilość kofeiny;
- alkohole;
- napoje gazowane;
- produkty zawierające sorbitol lub inne poliole;
- znaczne ilości surowych warzyw, skórek, pestek i otrębów podczas zaostrzenia.
Są to potencjalne czynniki nasilające objawy, a nie produkty, które u każdego pacjenta zwiększają zapalenie błony śluzowej. Nie należy eliminować ich wszystkich profilaktycznie.
AGA wskazuje również, że dieta o mniejszej zawartości czerwonego i przetworzonego mięsa może ograniczać ryzyko nawrotu WZJG, chociaż dowody nie pozwalają traktować takiego postępowania jako samodzielnej terapii.
Jakie warzywa i owoce są dozwolone?
Większość warzyw i owoców może być spożywana, jeżeli jest dobrze tolerowana. Sposób przygotowania często ma większe znaczenie niż sam rodzaj produktu.
Podczas zaostrzenia łatwiejsze do tolerowania mogą być:
- gotowana marchew, dynia, cukinia i ziemniaki;
- zupy krem;
- dojrzałe banany;
- mus jabłkowy;
- owoce gotowane lub pieczone;
- warzywa bez skórek i pestek.
W remisji można stopniowo wracać do produktów surowych i bardziej różnorodnych źródeł błonnika. Stałe unikanie wszystkich warzyw, owoców, pełnych ziaren, orzechów i nasion może pogarszać jakość żywienia. ECCO zaleca rozważenie konsultacji dietetycznej u pacjentów ograniczających błonnik lub produkty roślinne.
Czy błonnik pokarmowy szkodzi przy WZJG?
Błonnik pokarmowy nie jest z zasady szkodliwy. Znaczenie mogą mieć jednak jego rodzaj, ilość, forma produktu oraz aktualna aktywność choroby.
Podczas nasilonej biegunki surowe warzywa, otręby, grube kasze i produkty zawierające pestki mogą przejściowo pogarszać samopoczucie. W remisji ich tolerancja może być znacznie lepsza.
Nie ma wystarczających dowodów, aby zalecać dietę wysokobłonnikową jako leczenie WZJG. Jednocześnie rutynowe długotrwałe ograniczanie błonnika również nie jest zalecane. Modyfikacja powinna wynikać z rzeczywistych objawów, a nie z samego rozpoznania choroby.
Czy można jeść nabiał?
Tak, jeśli jest dobrze tolerowany. Rutynowe wykluczenie mleka i produktów mlecznych nie poprawia wyników leczenia wszystkich pacjentów z WZJG. W badaniach eliminacja białka mleka krowiego nie zwiększała skuteczności terapii indukującej remisję w porównaniu z dietą bez takich ograniczeń.
U części osób może jednak występować nietolerancja laktozy. Jeżeli po mleku pojawiają się wzdęcia, przelewania lub biegunka, można czasowo sprawdzić produkty bez laktozy zamiast eliminowania całej grupy.
Długotrwałe wykluczenie nabiału wymaga zadbania o inne źródła wapnia i białka. Jest to szczególnie istotne u osób leczonych glikokortykosteroidami lub zagrożonych osteoporozą.
Czy gluten jest szkodliwy przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?
Nie ma dowodów, że każda osoba z WZJG powinna stosować dietę bezglutenową. Aktualny konsensus ECCO wskazuje na brak odpowiednich badań potwierdzających skuteczność eliminacji glutenu w zmniejszaniu aktywności nieswoistych zapaleń jelit.
Dieta bezglutenowa jest konieczna w przypadku potwierdzonej celiakii. Może być także indywidualnie rozważana przy innych dobrze udokumentowanych reakcjach na gluten lub produkty pszenne. Nie należy jej jednak wprowadzać wyłącznie na podstawie rozpoznania WZJG.
Czy dieta FODMAP pomaga przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?
Dieta o małej zawartości FODMAP może zmniejszać wzdęcia, ból brzucha i nieregularne wypróżnienia u pacjentów pozostających w remisji, którzy mają dodatkowo objawy przypominające zespół jelita drażliwego.
Nie jest to jednak dieta lecząca stan zapalny. ECCO wskazuje, że nie ma dowodów na jej skuteczność w podtrzymywaniu remisji WZJG. Powinna być stosowana krótkotrwale, z późniejszym stopniowym wprowadzaniem produktów, najlepiej pod opieką dietetyka.
Długotrwała, niekontrolowana dieta FODMAP może niepotrzebnie ograniczać różnorodność produktów oraz wpływać na mikrobiom jelitowy.
Czy dieta przeciwzapalna może wywołać remisję?
Określenie „dieta przeciwzapalna przy chorobach jelit” nie oznacza jednego, ściśle zdefiniowanego schematu leczenia. Różne programy określane tą nazwą mogą zawierać zupełnie inne zalecenia.
Nie wykazano dotychczas, aby konkretny produkt lub powszechnie dostępna dieta samodzielnie wywoływały remisję WZJG w sposób porównywalny ze skutecznym leczeniem przeciwzapalnym. Model śródziemnomorski może być elementem zdrowego żywienia i uzupełnieniem terapii podtrzymującej, lecz nie powinien zastępować leków.
Nie ma również podstaw do zapewniania, że pojedyncze produkty „regenerują mukozę jelitową” albo bezpośrednio usuwają stan zapalny jelit.
Czy można pić alkohol?
Alkohol nie jest elementem leczenia WZJG. U części pacjentów może nasilać biegunkę, ból brzucha lub odwodnienie, szczególnie podczas zaostrzenia.
W aktywnej chorobie najbezpieczniej jest z niego zrezygnować. W remisji decyzja powinna uwzględniać indywidualną tolerancję, ilość spożywanego alkoholu, stan wątroby oraz możliwe interakcje z lekami.
Jakie suplementy są zalecane?
Nie istnieje jeden zestaw suplementów przeznaczony dla wszystkich pacjentów z WZJG. Suplementacja powinna wynikać z badań laboratoryjnych, sposobu żywienia, stosowanych leków oraz indywidualnych czynników ryzyka.
Najczęściej ocenia się:
- morfologię, ferrytynę i pozostałe wskaźniki gospodarki żelazowej;
- stężenie witaminy D;
- foliany;
- witaminę B12, szczególnie po operacjach obejmujących końcowy odcinek jelita cienkiego lub po wytworzeniu zbiornika jelitowego;
- wapń i stan kości u osób przyjmujących glikokortykosteroidy;
- magnez i cynk przy przewlekłej, nasilonej biegunce.
Żelazo jest najczęściej występującym niedoborem mikroelementu w nieswoistych zapaleniach jelit. ECCO zaleca kontrolowanie morfologii i gospodarki żelazowej u wszystkich pacjentów oraz monitorowanie witaminy D.
Przyjmowanie dużych dawek witamin, minerałów, kurkuminy lub preparatów ziołowych bez wskazań nie jest obojętne dla zdrowia i może powodować działania niepożądane albo interakcje z lekami.
Czy probiotyki pomagają przy WZJG?
Niektóre badania wskazują, że określone probiotyki przy chorobach jelit mogą przynosić korzyści jako uzupełnienie leczenia, szczególnie u części pacjentów pozostających w remisji. Wyniki badań są jednak zróżnicowane, a efekt zależy od konkretnego szczepu, połączenia drobnoustrojów, dawki i sytuacji klinicznej.
Metaanaliza z 2024 roku wykazała niższe ryzyko nawrotu w porównaniu z placebo u pacjentów w remisji, ale nie potwierdziła jednoznacznej przewagi probiotyków nad placebo w indukowaniu remisji aktywnej choroby. Autorzy podkreślili konieczność ostrożnej interpretacji wyników.
Nie można zatem przyjąć, że każdy preparat reklamowany jako „probiotyk na jelita” będzie skuteczny. Probiotyk nie powinien zastępować mesalazyny ani innego leczenia zaleconego przez lekarza.
Przykładowy jadłospis przy WZJG
Nie istnieje jeden oficjalny jadłospis przy wrzodziejącym zapaleniu jelita aktualny na 2026 rok. Poniższe propozycje pokazują jedynie, jak można zmienić formę posiłków w zależności od tolerancji.
Przykład podczas zaostrzenia
- Śniadanie: kleik ryżowy z dojrzałym bananem i jogurtem bez laktozy;
- drugie śniadanie: jasne pieczywo z jajkiem;
- obiad: pieczona ryba, biały ryż i gotowana marchew;
- podwieczorek: mus jabłkowy lub banan;
- kolacja: puree ziemniaczane z omletem i gotowaną cukinią.
Przykład podczas remisji
- Śniadanie: owsianka z jogurtem, owocami i zmielonymi orzechami;
- drugie śniadanie: pieczywo pełnoziarniste z pastą jajeczną i warzywami;
- obiad: ryba, kasza i gotowane lub surowe warzywa;
- podwieczorek: kefir albo tolerowany zamiennik roślinny i owoc;
- kolacja: sałatka z ziemniakami, jajkiem, warzywami i oliwą.
Przepisy dla chorych na wrzodziejące zapalenie jelita powinny uwzględniać nie tylko samą diagnostykę, lecz również aktualne objawy, stan odżywienia, leczenie oraz indywidualną tolerancję.
Podsumowanie
Dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego nie opiera się na jednej liście produktów dozwolonych i zakazanych. Podczas zaostrzenia najważniejsze jest utrzymanie nawodnienia i odpowiedniej podaży składników odżywczych oraz dostosowanie konsystencji posiłków do tolerancji.
W remisji warto dążyć do możliwie różnorodnego żywienia zbliżonego do modelu śródziemnomorskiego. Nabiał, gluten, błonnik, warzywa i owoce nie wymagają rutynowego wykluczania. Suplementy, probiotyki i bardziej restrykcyjne diety powinny być dobierane indywidualnie i nie zastępują leczenia przeciwzapalnego.
Źródła
- European Crohn’s and Colitis Organisation, ECCO Consensus on Dietary Management of Inflammatory Bowel Disease, 2025.
- American Gastroenterological Association, Clinical Practice Update on Diet and Nutritional Therapies in Patients With Inflammatory Bowel Disease, 2024.
- European Society for Clinical Nutrition and Metabolism, ESPEN Guideline on Clinical Nutrition in Inflammatory Bowel Disease – Update 2023.
- Cox S.R. i wsp., Effects of Low FODMAP Diet on Symptoms, Fecal Microbiome, and Markers of Inflammation in Patients With Quiescent Inflammatory Bowel Disease, 2020.
- Wang X. i wsp., Additive Efficacy and Safety of Probiotics in the Treatment of Ulcerative Colitis: A Systematic Review and Meta-analysis, 2024.
- Sinopoulou V. i wsp., Prebiotics for Induction and Maintenance of Remission in Ulcerative Colitis, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2024.