Protokół badania klinicznego – co to jest i jakie elementy zawiera?

Każde badanie kliniczne musi być prowadzone według wcześniej ustalonego planu. Plan ten określa, dlaczego badanie jest wykonywane, kto może w nim uczestniczyć, jakie procedury zostaną przeprowadzone oraz w jaki sposób będą oceniane bezpieczeństwo i skuteczność badanej terapii.

Dokumentem opisującym te zasady jest protokół badania klinicznego. Stanowi on podstawę pracy sponsora, badaczy, monitorów, statystyków oraz pozostałych osób zaangażowanych w realizację projektu. Ma również istotne znaczenie podczas oceny badania przez właściwe organy i komisję bioetyczną.

Poniżej wyjaśniamy, jakie elementy zawiera protokół kliniczny, kto odpowiada za jego opracowanie, na czym polega jego ocena oraz jak wprowadza się zmiany po rozpoczęciu badania.

Co to jest protokół badania klinicznego?

Protokół badania klinicznego jest dokumentem opisującym cel, projekt, metodologię, organizację oraz założenia statystyczne badania. Określa sposób prowadzenia projektu od kwalifikacji pierwszego uczestnika aż do zakończenia obserwacji i analizy wyników.

Protokół odpowiada między innymi na następujące pytania:

• jaki problem naukowy ma zostać zbadany;
• jaka terapia lub procedura będzie oceniana;
• kto może uczestniczyć w badaniu;
• jakie wizyty i badania zostaną wykonane;
• w jaki sposób będzie oceniana skuteczność;
• jak będzie monitorowane bezpieczeństwo uczestników;
• według jakich zasad zostaną przeanalizowane dane.

W rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 536/2014 protokół został określony jako dokument opisujący cele, projekt, metodologię, założenia statystyczne, cel i organizację badania klinicznego. Szczegółowe wymagania dotyczące jego zawartości rozwija również aktualna wytyczna ICH E6(R3).

Kto odpowiada za opracowanie protokołu badania klinicznego?

Za przygotowanie projektu protokołu badania klinicznego odpowiada sponsor. Sponsor badania klinicznego jest osobą, przedsiębiorstwem, instytucją albo organizacją odpowiedzialną za rozpoczęcie badania, zarządzanie nim oraz zapewnienie jego finansowania.

Nie oznacza to jednak, że cały dokument przygotowuje jedna osoba. Opracowanie protokołu jest zwykle pracą zespołową. W zależności od rodzaju badania mogą w niej uczestniczyć:

• lekarze i eksperci w danej dziedzinie terapeutycznej;
• statystycy;
• farmakolodzy kliniczni;
• eksperci do spraw bezpieczeństwa;
• specjaliści do spraw regulacyjnych;
• data managerowie;
• osoby odpowiedzialne za operacyjne prowadzenie badania;
• przedstawiciele ośrodków i pacjentów, jeżeli ich udział jest uzasadniony.

ICH E6(R3) wymaga, aby sponsor korzystał z odpowiednio wykwalifikowanych osób na wszystkich etapach projektowania i prowadzenia badania. Protokół powinien być możliwy do wykonania w praktyce, a jednocześnie nie może zawierać niepotrzebnie skomplikowanych procedur, które zwiększałyby obciążenie uczestników lub ryzyko błędów.

Badacz może uczestniczyć w konsultowaniu założeń projektu, ale nie jest zwykle formalnym autorem całego protokołu badania sponsorowanego przez firmę farmaceutyczną lub CRO. Zobowiązuje się natomiast prowadzić badanie zgodnie z zatwierdzoną wersją dokumentu.

Jak napisać protokół badania klinicznego?

Przygotowanie protokołu rozpoczyna się od zdefiniowania pytania badawczego i celu naukowego. Następnie określa się populację uczestników, rodzaj interwencji, sposób porównania terapii oraz dane niezbędne do udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie.

Prawidłowo przygotowany protokół powinien być:

• zgodny z aktualną wiedzą naukową;
• możliwy do wykonania w ośrodkach badawczych;
• proporcjonalny do ryzyka związanego z badaniem;
• jednoznaczny i wewnętrznie spójny;
• zgodny z przepisami prawa i zasadami ICH GCP;
• zaprojektowany w sposób chroniący prawa, bezpieczeństwo i dobrostan uczestników;
• wystarczająco szczegółowy, aby wszystkie ośrodki prowadziły badanie według tych samych zasad.

Należy również wcześniej określić, które dane i procesy są krytyczne dla bezpieczeństwa uczestników oraz wiarygodności wyników. Takie podejście jest zgodne z zasadami jakości przez projektowanie, czyli quality by design, podkreślanymi w ICH E6(R3).

Jakie elementy zawiera protokół badania klinicznego?

Zakres dokumentu zależy od rodzaju projektu, fazy badania klinicznego oraz ocenianej interwencji. Wymagania ICH dotyczące protokołu badania klinicznego obejmują jednak kilka podstawowych obszarów.

Informacje ogólne i uzasadnienie badania

W protokole umieszcza się między innymi:

• pełny tytuł i skrócony tytuł badania;
• numer identyfikacyjny i numer wersji dokumentu;
• datę protokołu;
• dane sponsora;
• uzasadnienie naukowe;
• podsumowanie dostępnych danych przedklinicznych i klinicznych;
• ocenę przewidywanych korzyści i ryzyka.

Cele i punkty końcowe

Dokument określa cel główny oraz cele dodatkowe. Każdemu celowi powinien odpowiadać właściwy punkt końcowy, czyli precyzyjnie zdefiniowany wynik pozwalający ocenić efekt interwencji.

Punktem końcowym może być na przykład:

• zmiana wyniku badania laboratoryjnego;
• zmniejszenie nasilenia objawów;
• wystąpienie określonego zdarzenia klinicznego;
• czas do progresji choroby;
• częstość działań niepożądanych.

Projekt badania

W tej części opisuje się między innymi:

• liczbę i rodzaj porównywanych grup;
• zastosowanie randomizacji;
• sposób przydzielania uczestników do grup;
• wykorzystanie placebo lub aktywnego leczenia porównawczego;
• zasady zaślepienia, jeżeli prowadzona jest ślepa próba;
• czas trwania leczenia i obserwacji;
• zasady zakończenia udziału lub przerwania całego badania.

Randomizacja, placebo i zaślepienie nie są obowiązkowe w każdym projekcie. Ich zastosowanie zależy od pytania badawczego, dostępnego standardowego leczenia, możliwości organizacyjnych oraz względów etycznych.

Kryteria kwalifikacji uczestników

Protokół określa kryteria włączenia i kryteria wykluczenia. Mogą one dotyczyć wieku, rozpoznania choroby, wyników badań, wcześniejszego leczenia, stosowanych leków, ciąży lub chorób współistniejących.

Kryteria powinny być uzasadnione naukowo i związane z bezpieczeństwem uczestników albo wiarygodnością danych. Nie powinny niepotrzebnie ograniczać udziału grup, których wykluczenie nie ma uzasadnienia.

Interwencje i procedury

Protokół opisuje badany produkt, dawkowanie, sposób podawania, leczenie porównawcze oraz dozwolone i niedozwolone terapie dodatkowe. Zawiera także harmonogram wizyt, badań laboratoryjnych, procedur diagnostycznych i ocen klinicznych.

Ocena bezpieczeństwa i skuteczności

Dokument określa sposób zbierania informacji o działaniach niepożądanych, zasady oceny ich ciężkości i związku z leczeniem oraz sytuacje wymagające pilnej reakcji.

Opisuje również metody oceny skuteczności, zasady pomiaru punktów końcowych i terminy wykonywania poszczególnych ocen.

Analiza statystyczna i zarządzanie danymi

Protokół powinien zawierać podstawowe założenia dotyczące liczebności próby, analizowanych populacji, metod statystycznych oraz postępowania z brakującymi danymi.

Bardziej szczegółowe zasady mogą zostać rozwinięte w odrębnym planie analizy statystycznej. Protokół określa również sposób dokumentowania danych oraz ich wprowadzania do CRF lub eCRF.

Jakie informacje o uczestnikach zawiera protokół kliniczny?

Protokół opisuje planowaną populację badania, ale nie zawiera nazwisk ani danych osobowych przyszłych uczestników.

Może określać:

• planowaną liczbę uczestników;
• przedział wieku;
• rozpoznanie lub stan zdrowia;
• wymagane wcześniejsze leczenie;
• kryteria kwalifikacji;
• sposób rekrutacji;
• zasady uzyskiwania świadomej zgody;
• przyczyny wycofania uczestnika;
• postępowanie po zakończeniu lub przerwaniu leczenia;
• zasady ochrony prywatności i poufności danych.

Indywidualne informacje o konkretnym uczestniku są zapisywane przede wszystkim w dokumentacji źródłowej oraz w formularzu CRF lub eCRF. Protokół określa natomiast, jakie dane mają zostać zebrane i w jakim celu.

Co to jest GCP i jakie ma znaczenie dla protokołu?

GCP, czyli Good Clinical Practice – Dobra Praktyka Kliniczna – jest międzynarodowym standardem etycznym, naukowym i jakościowym dotyczącym projektowania, prowadzenia, dokumentowania oraz raportowania badań klinicznych.

Zgodność z GCP ma zapewnić ochronę praw, bezpieczeństwa i dobrostanu uczestników oraz wiarygodność wyników badania. ICH GCP nie zastępuje obowiązujących przepisów prawa, lecz stanowi podstawowy międzynarodowy standard wykorzystywany przy tworzeniu protokołu i organizowaniu badania.

Wymagania GCP dla protokołu badania klinicznego dotyczą między innymi:

• naukowego uzasadnienia projektu;
• jasnego podziału obowiązków;
• ograniczania ryzyka i obciążeń;
• właściwego monitorowania badania;
• rzetelnego zbierania i analizowania danych;
• określenia zasad ochrony uczestników;
• zarządzania jakością na wszystkich etapach projektu.

Kto zatwierdza protokół badania klinicznego?

W Polsce badanie kliniczne produktu leczniczego może rozpocząć się po uzyskaniu pozwolenia wydawanego przez Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.

Sponsor składa wniosek za pośrednictwem systemu CTIS, czyli Clinical Trials Information System. Ocena obejmuje część naukową, techniczną i regulacyjną oraz część dotyczącą aspektów etycznych i lokalnych.

Określenie „zatwierdzenie protokołu przez komisję bioetyczną” jest więc uproszczeniem. Protokół podlega ocenie w ramach całego wniosku o pozwolenie na badanie. Ocenę etyczną w Polsce przygotowuje Naczelna Komisja Bioetyczna albo wyznaczona komisja bioetyczna znajdująca się na właściwej liście, natomiast końcową decyzję administracyjną wydaje Prezes URPL. Negatywna ocena etyczna może stanowić podstawę odmowy wydania pozwolenia.

Czy istnieje wzór protokołu badania klinicznego aktualny na 2026 rok?

Nie istnieje jeden uniwersalny i obowiązkowy wzór odpowiedni dla wszystkich badań klinicznych. Inaczej będzie wyglądał protokół badania pierwszej fazy, inaczej badania fazy III, a jeszcze inaczej badania niekomercyjnego dotyczącego już zarejestrowanego produktu.

Agencja Badań Medycznych i Polska Sieć Badań Klinicznych udostępniają wzór protokołu klinicznego, który może stanowić praktyczny punkt wyjścia, szczególnie przy planowaniu badań niekomercyjnych. Nie zastępuje on jednak analizy aktualnych wymagań ICH E6(R3), rozporządzenia nr 536/2014, polskiej ustawy oraz instrukcji dotyczących składania dokumentacji w CTIS.

Dlatego odpowiedź na pytanie o „protokół badania klinicznego – wzór 2026” powinna uwzględniać nie tylko datę szablonu, lecz przede wszystkim jego zgodność z aktualnymi przepisami i specyfiką konkretnego projektu.

Czym protokół różni się od innych dokumentów badania?

Dokumentacja badania klinicznego obejmuje wiele dokumentów o różnych funkcjach.

Protokół badania klinicznego opisuje sposób zaprojektowania i prowadzenia badania.

Broszura badacza zawiera dane przedkliniczne i kliniczne dotyczące produktu badanego, które są istotne dla jego stosowania u ludzi.

Informacja dla uczestnika i formularz świadomej zgody przedstawiają badanie językiem zrozumiałym dla potencjalnego uczestnika oraz dokumentują dobrowolną zgodę.

CRF lub eCRF służy do rejestrowania danych wymaganych przez protokół dla poszczególnych uczestników.

Plan analizy statystycznej szczegółowo opisuje metody analizy danych.

Plan monitorowania określa sposób i zakres kontroli prowadzenia badania.

CTMS, czyli Clinical Trial Management System, jest systemem informatycznym służącym do zarządzania realizacją projektu, terminami, ośrodkami i zadaniami. Nie jest częścią protokołu i nie zastępuje dokumentacji źródłowej.

Jakie są fazy badań klinicznych?

Badania produktów leczniczych są tradycyjnie dzielone na cztery fazy:

• faza I – koncentruje się przede wszystkim na bezpieczeństwie, tolerancji oraz farmakokinetyce i farmakodynamice;
• faza II – obejmuje wstępną ocenę skuteczności, bezpieczeństwa i dawkowania u pacjentów z określoną chorobą;
• faza III – służy potwierdzeniu skuteczności i bezpieczeństwa w większej populacji oraz często porównaniu terapii ze standardowym leczeniem;
• faza IV – jest prowadzona po dopuszczeniu produktu do obrotu i pozwala gromadzić dalsze dane dotyczące jego stosowania.

Podział ten ma charakter opisowy. Poszczególne etapy mogą się nakładać, a niektóre projekty łączą cele charakterystyczne dla więcej niż jednej fazy.

Protokół badania klinicznego fazy III powinien szczególnie precyzyjnie opisywać główne i dodatkowe punkty końcowe, liczebność próby, metody statystyczne, leczenie porównawcze oraz sposób monitorowania bezpieczeństwa w dużej grupie uczestników. Nie każde badanie fazy III musi jednak wykorzystywać placebo, randomizację lub podwójnie ślepą próbę.

Co to jest poprawka do protokołu badania klinicznego?

Poprawka do protokołu, określana również jako amendment, jest udokumentowaną zmianą wprowadzoną po przygotowaniu jego wcześniejszej wersji. Może dotyczyć na przykład kryteriów kwalifikacji, harmonogramu wizyt, dawkowania, zasad monitorowania bezpieczeństwa albo metod analizy.

Nie każda zmiana ma jednak taki sam status prawny. Zgodnie z rozporządzeniem nr 536/2014 istotna zmiana to taka, która może znacząco wpływać na bezpieczeństwo lub prawa uczestników albo na wiarygodność i odporność uzyskiwanych danych.

Procedura wprowadzania zmian w protokole badania klinicznego wymaga:

1. przygotowania nowej wersji protokołu i uzasadnienia zmiany;
2. oceny wpływu zmiany na uczestników, dane i organizację badania;
3. aktualizacji powiązanych dokumentów;
4. złożenia wniosku w CTIS, jeżeli zmiana jest istotna;
5. uzyskania pozwolenia przed jej wdrożeniem.

Wyjątek mogą stanowić pilne środki bezpieczeństwa konieczne do natychmiastowej ochrony uczestników. Pozostałe zmiany również powinny być właściwie kontrolowane, wersjonowane i udokumentowane zgodnie z procedurami sponsora.

Podsumowanie

Protokół badania klinicznego jest podstawowym dokumentem określającym cel, projekt, przebieg i sposób analizy badania. Zawiera zasady kwalifikacji uczestników, opis interwencji, harmonogram procedur, punkty końcowe, metody statystyczne oraz mechanizmy ochrony bezpieczeństwa.

Za jego opracowanie odpowiada sponsor korzystający z wiedzy odpowiednio wykwalifikowanego zespołu. Protokół podlega ocenie w ramach procedury uzyskiwania pozwolenia na badanie, a każda istotna zmiana wymaga przeprowadzenia odpowiedniej procedury przed jej wdrożeniem.

Źródła

1. International Council for Harmonisation, ICH E6(R3) Guideline for Good Clinical Practice, wersja skonsolidowana z 16 czerwca 2026 r., w szczególności Appendix B – Clinical Trial Protocol and Protocol Amendment(s).
2. Parlament Europejski i Rada UE, Rozporządzenie (UE) nr 536/2014 w sprawie badań klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi, w szczególności art. 15–16 i załącznik I.
3. Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o badaniach klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi.
4. European Medicines Agency, Clinical Trials Information System – Sponsor Handbook, aktualizacja z 8 lipca 2026 r.
5. Agencja Badań Medycznych i Polska Sieć Badań Klinicznych, Wzór protokołu klinicznego dla badań nad produktem leczniczym.
6. International Council for Harmonisation, ICH E8(R1) General Considerations for Clinical Studies.

European Medicines Agency, Clinical trial phases – informacje publikowane w portalu CTIS.