Nie. Cukrzycę mogą mieć zarówno osoby z otyłością lub nadwagą, jak i osoby szczupłe. Otyłość jest jednak jednym z najważniejszych czynników zwiększających ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2.
Nie oznacza to, że każda osoba z otyłością zachoruje na cukrzycę ani że osoba z prawidłową masą ciała jest przed nią chroniona. Na rozwój cukrzycy typu 2 wpływa wiele czynników – m.in. predyspozycja genetyczna, wiek, aktywność fizyczna, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej oraz zdolność trzustki do produkcji odpowiedniej ilości insuliny.
Warto także rozróżnić cukrzycę typu 1 i typu 2. Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną i nie jest wywoływana przez otyłość. W przypadku cukrzycy typu 2 związek z masą ciała jest znacznie silniejszy, ale również nie jest to prosta zależność „otyłość = cukrzyca”.
Czy każda osoba z cukrzycą ma nadwagę?
Nie. To jeden z częstszych mitów dotyczących cukrzycy.
Cukrzyca oznacza, że stężenie glukozy we krwi jest zbyt wysokie. Może do tego dochodzić z różnych powodów, zależnie od typu choroby.
W cukrzycy typu 1 układ odpornościowy niszczy komórki trzustki odpowiedzialne za produkcję insuliny. Masa ciała nie jest bezpośrednią przyczyną tego procesu.
W cukrzycy typu 2 sytuacja wygląda inaczej. Organizm często staje się mniej wrażliwy na insulinę, czyli rozwija się insulinooporność. Początkowo trzustka może próbować wyrównać ten problem, produkując więcej insuliny. Z czasem jej możliwości mogą okazać się niewystarczające i stężenie glukozy we krwi zaczyna rosnąć.
Nadwaga i otyłość zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia tego procesu, ale nie są konieczne do rozwoju choroby.
Jaki jest związek między otyłością a cukrzycą typu 2?
Związek między otyłością a cukrzycą typu 2 jest bardzo dobrze udokumentowany. ADA określa otyłość jako przewlekłą chorobę istotnie zwiększającą ryzyko rozwoju i progresji cukrzycy typu 2.
Nie chodzi jednak wyłącznie o liczbę kilogramów.
Tkanka tłuszczowa nie jest jedynie miejscem magazynowania energii. Jest aktywną tkanką uczestniczącą w regulacji metabolizmu. Jej nadmiar – szczególnie w okolicy narządów jamy brzusznej – może wpływać na działanie insuliny, przemiany tłuszczów i glukozy oraz procesy zapalne.
Co to jest insulinooporność?
Insulina jest hormonem produkowanym przez trzustkę. Pomaga glukozie znajdującej się we krwi przedostać się do komórek, gdzie może zostać wykorzystana jako źródło energii.
W insulinooporności mięśnie, wątroba i tkanka tłuszczowa słabiej reagują na insulinę. Organizm potrzebuje więc większej jej ilości, aby osiągnąć ten sam efekt.
Trzustka przez pewien czas może zwiększać produkcję insuliny. Jeśli jednak z czasem nie jest w stanie produkować jej wystarczająco dużo, zaczyna rozwijać się hiperglikemia, czyli zbyt wysokie stężenie glukozy we krwi.
To właśnie połączenie insulinooporności i stopniowego pogarszania się zdolności trzustki do wydzielania odpowiedniej ilości insuliny odgrywa kluczową rolę w rozwoju cukrzycy typu 2.
Jak tkanka tłuszczowa wpływa na insulinooporność?
Duże znaczenie ma nie tylko ilość tkanki tłuszczowej, ale również jej rozmieszczenie.
Szczególnie istotny jest tłuszcz trzewny, czyli tkanka tłuszczowa zgromadzona głęboko w jamie brzusznej, wokół narządów. Jest ona bardzo aktywna metabolicznie i może sprzyjać zaburzeniom działania insuliny. Badania pokazują, że rozmieszczenie tłuszczu może mieć większe znaczenie metaboliczne niż sama całkowita masa ciała.
Tkanka tłuszczowa produkuje również różne substancje wpływające na metabolizm i apetyt, w tym leptynę. Przy otyłości stężenie leptyny jest często wysokie, ale organizm może słabiej reagować na jej sygnał – określa się to jako oporność na leptynę. Nie jest to jednak pojedynczy mechanizm wyjaśniający rozwój cukrzycy.
Dlaczego otyłość brzuszna zwiększa ryzyko cukrzycy?
Otyłość brzuszna oznacza nagromadzenie nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha. Część tej tkanki znajduje się pod skórą, a część głębiej – wokół narządów wewnętrznych.
To właśnie tłuszcz trzewny jest szczególnie silnie związany z insulinoopornością i zaburzeniami metabolicznymi. Dlatego dwie osoby o takim samym BMI mogą mieć różne ryzyko rozwoju cukrzycy.
Jedna może mieć stosunkowo mało tłuszczu trzewnego, a druga – mimo podobnej masy ciała – gromadzić go więcej w jamie brzusznej.
Z tego powodu przy ocenie ryzyka cukrzycy lekarz może brać pod uwagę nie tylko masę ciała i BMI, ale również np. obwód talii oraz obecność innych elementów zespołu metabolicznego, takich jak nadciśnienie czy nieprawidłowe stężenia lipidów.
BMI a cukrzyca – kiedy ryzyko rośnie?
BMI, czyli wskaźnik masy ciała, oblicza się, dzieląc masę ciała w kilogramach przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu.
Według klasyfikacji WHO u dorosłych:
- poniżej 18,5 kg/m² oznacza niedowagę,
- 18,5-24,9 kg/m² – prawidłową masę ciała,
- 25,0-29,9 kg/m² – nadwagę,
- od 30 kg/m² – otyłość.
Nie istnieje jednak jedna wartość BMI, po przekroczeniu której człowiek „dostaje cukrzycy”.
Ryzyko rośnie stopniowo. NIDDK wskazuje, że u większości dorosłych BMI wynoszące co najmniej 25 kg/m² wiąże się z większym prawdopodobieństwem rozwoju cukrzycy typu 2. Progi ryzyka mogą być jednak inne w niektórych grupach populacyjnych.
Warto też pamiętać, że BMI jest wskaźnikiem przesiewowym, a nie dokładnym pomiarem zawartości tkanki tłuszczowej. Nie pokazuje, gdzie znajduje się tłuszcz ani ile dana osoba ma mięśni.
ADA w 2026 roku zaleca, aby – jeśli jest to możliwe – ocenę BMI uzupełniać innymi metodami oceny ilości i rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.
Co ciekawe, najnowsza metaanaliza z 2026 roku wskazuje, że nawet osoby znajdujące się przy górnej granicy prawidłowego BMI mogą mieć wyższe ryzyko cukrzycy typu 2 niż osoby z niższym BMI w prawidłowym zakresie. Nie oznacza to, że prawidłowa masa ciała jest niebezpieczna – pokazuje natomiast, dlaczego BMI nie powinno być traktowane jako jedyny wyznacznik ryzyka.
Czy szczupła osoba może mieć cukrzycę typu 2?
Tak. Szczupła osoba może zachorować na cukrzycę typu 2.
ADA wyraźnie zaznacza, że chociaż większość osób z cukrzycą typu 2 ma nadwagę lub otyłość, choroba występuje również u osób, które nie spełniają tych kryteriów BMI. U części z nich mimo prawidłowej masy ciała występuje większe nagromadzenie tłuszczu w okolicy brzucha, wątrobie lub innych narządach.
Znaczenie mają również:
- geny i występowanie cukrzycy w rodzinie,
- wiek,
- mała aktywność fizyczna,
- przebyta cukrzyca ciążowa,
- rozmieszczenie tkanki tłuszczowej,
- zdolność komórek beta trzustki do produkcji insuliny,
- niektóre choroby i stosowane leki.
Duża analiza 56 badań populacyjnych z różnych regionów świata pokazała, że znaczna część osób z nowo wykrytą cukrzycą typu 2 miała prawidłowe BMI – dotyczyło to 48,5% mężczyzn i 37,3% kobiet w analizowanej populacji. Wyników tych nie można bezpośrednio przenieść np. na populację Polski, ponieważ udział osób szczupłych z cukrzycą bardzo różni się pomiędzy krajami i grupami etnicznymi. Dobrze pokazują jednak, że cukrzyca typu 2 bez otyłości nie jest rzadkim medycznym paradoksem.
Jeżeli cukrzyca pojawia się u szczupłej osoby w nietypowym wieku lub przebiega w nietypowy sposób, lekarz może dodatkowo rozważyć inne rodzaje cukrzycy – np. cukrzycę autoimmunologiczną u dorosłych albo rzadziej cukrzycę monogenową.
Jaki procent osób z cukrzycą typu 2 jest otyłych?
Nie ma jednej prawidłowej liczby, którą można zastosować do wszystkich chorych na świecie.
Odsetek osób z nadwagą i otyłością wśród pacjentów z cukrzycą typu 2 bardzo różni się zależnie od kraju, wieku, pochodzenia oraz przyjętych kryteriów.
Starsze dane amerykańskie z badania NHANES 2005-2012 wskazywały, że około 86% osób z cukrzycą typu 2 miało BMI co najmniej 25 kg/m², czyli nadwagę lub otyłość. Nie należy jednak na tej podstawie pisać, że „86% diabetyków jest otyłych” – nadwaga i otyłość to dwie różne kategorie, a dane dotyczyły konkretnej populacji i okresu.
Co więcej, badania z innych części świata pokazują znacznie większy udział osób z prawidłowym BMI wśród chorych na cukrzycę typu 2.
Najuczciwsza odpowiedź brzmi więc: większość osób z cukrzycą typu 2 w wielu populacjach ma nadwagę lub otyłość, ale nie można podać jednego odsetka obowiązującego na całym świecie.
Czy cukrzyca typu 1 jest związana z otyłością?
Cukrzyca typu 1 ma inne podłoże niż cukrzyca typu 2.
Jest chorobą autoimmunologiczną – układ odpornościowy atakuje komórki beta trzustki produkujące insulinę. Otyłość nie jest przyczyną cukrzycy typu 1.
Nie oznacza to jednak, że osoba z cukrzycą typu 1 nie może mieć nadwagi lub otyłości. Może – podobnie jak osoba bez cukrzycy.
ADA podaje, że obecnie wśród osób z cukrzycą typu 1 nadwaga występuje u około 30-40%, a otyłość u około 15-30%, zależnie od badanej populacji. Dlatego sama otyłość nie powinna być argumentem przeciwko rozważeniu rozpoznania cukrzycy typu 1.
Czy insulinooporność powoduje przyrost masy ciała?
Zależność pomiędzy insulinoopornością a przyrostem masy ciała jest bardziej skomplikowana, niż często przedstawia się ją w internecie.
Nie można powiedzieć, że insulinooporność zawsze powoduje tycie.
Wiemy natomiast, że nadwaga i szczególnie otyłość brzuszna zwiększają ryzyko insulinooporności. Z kolei zaburzenia działania insuliny są częścią złożonych zmian metabolicznych, które mogą wpływać na sposób wykorzystywania i magazynowania energii.
Nie każda osoba z insulinoopornością przybiera na wadze i nie każda osoba, która ma trudność ze zmniejszeniem masy ciała, ma insulinooporność.
Czy schudnięcie może cofnąć cukrzycę typu 2?
U części osób znaczna i utrzymana redukcja masy ciała może doprowadzić do remisji cukrzycy typu 2.
Remisja nie oznacza jednak wyleczenia.
Zgodnie z międzynarodowym konsensusem ADA, EASD, Diabetes UK i Endocrine Society o remisji można mówić, gdy HbA1c utrzymuje się poniżej 6,5% przez co najmniej 3 miesiące bez stosowania leków obniżających stężenie glukozy.
Badanie DiRECT dobrze pokazuje znaczenie redukcji masy ciała. Po dwóch latach 36% osób uczestniczących w intensywnym programie redukcji masy ciała znajdowało się w remisji. Po pięciu latach remisja utrzymywała się u mniejszej części uczestników, co pokazuje również drugą stronę tego zjawiska: remisja może się zakończyć, szczególnie jeżeli masa ciała ponownie wzrośnie.
ADA w 2026 roku wskazuje, że u osób z cukrzycą typu 2 i nadwagą lub otyłością już redukcja masy ciała o 5-7% poprawia kontrolę glikemii i inne czynniki ryzyka. Utrata ponad 10% masy ciała zazwyczaj przynosi większe korzyści i może zwiększać szansę na remisję cukrzycy typu 2.
Nie u każdego remisja jest możliwa. Znaczenie ma m.in. czas trwania choroby, stopień utraty masy ciała oraz zachowana zdolność trzustki do wytwarzania insuliny.
Nawet po uzyskaniu remisji konieczne są dalsze kontrole, ponieważ cukrzyca może powrócić.
Czy redukcja masy ciała może zapobiec cukrzycy?
U osób z podwyższonym ryzykiem cukrzycy typu 2 – szczególnie z nadwagą lub otyłością i stanem przedcukrzycowym – odpowiedź brzmi: tak, można istotnie zmniejszyć ryzyko zachorowania.
ADA w Standards of Care 2026 zaleca osobom z nadwagą lub otyłością i wysokim ryzykiem cukrzycy programy ukierunkowane na zmniejszenie masy ciała o co najmniej 5-7% oraz minimum 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo.
Nie oznacza to, że cukrzycy można zapobiec w każdym przypadku. Istnieją czynniki, których nie możemy zmienić – takie jak geny czy wiek. Redukcja masy ciała i aktywność fizyczna mogą jednak znacząco wpływać na te elementy ryzyka, które są modyfikowalne.
Cukrzyca typu 2 i otyłość należą również do zagadnień omawianych w artykule o najczęstszych problemach zdrowotnych mieszkańców Warszawy.
Jak powinna wyglądać dieta przy cukrzycy i nadwadze?
Nie istnieje jedna uniwersalna „dieta cukrzycowa” obowiązująca każdego pacjenta.
Aktualne zalecenia ADA odchodzą od myślenia o diecie jako o sztywnym zestawie zakazanych i dozwolonych produktów. Sposób żywienia powinien być dostosowany do stanu zdrowia, przyjmowanych leków, masy ciała, preferencji i celów leczenia.
W praktyce warto zwracać uwagę przede wszystkim na jakość całego jadłospisu. Zalecane są m.in. warzywa, owoce, rośliny strączkowe, pełne ziarna, orzechy, nasiona oraz wartościowe źródła białka i tłuszczu, przy ograniczeniu żywności wysoko przetworzonej, słodzonych napojów i dużych ilości cukrów dodanych. Dobrym przykładem może być sposób żywienia zbliżony do diety śródziemnomorskiej.
Znaczenie ma również ilość i rodzaj węglowodanów.
Indeks glikemiczny informuje, jak szybko po spożyciu produktu zawierającego węglowodany wzrasta stężenie glukozy we krwi. Może być pomocnym narzędziem, ale nie powinien być jedynym kryterium wyboru żywności. Ważne są również wielkość porcji, zawartość błonnika, stopień przetworzenia produktu oraz cały skład posiłku.
Indywidualny sposób żywienia można omówić z dietetykiem klinicznym Warszawa Mokotów.
Czy osoby z cukrzycą są otyłe? – podsumowanie
Nie każda osoba z cukrzycą ma otyłość i nie każda osoba z otyłością zachoruje na cukrzycę.
Otyłość zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2, ale nie jest jej jedyną przyczyną. Szczególne znaczenie ma otyłość brzuszna i ilość tłuszczu zgromadzonego wokół narządów, ponieważ sprzyjają one insulinooporności.
Jednocześnie cukrzyca typu 2 może wystąpić u osoby szczupłej. Dlatego prawidłowa masa ciała nie powinna być traktowana jako gwarancja, że cukrzyca jest niemożliwa.
W przypadku osób z cukrzycą typu 2 i nadwagą lub otyłością redukcja masy ciała może natomiast bardzo wyraźnie poprawić gospodarkę węglowodanową, zmniejszyć zapotrzebowanie na część leków, a u niektórych osób doprowadzić do remisji choroby.
W prywatnym centrum medycznym Warszawa Mokotów Medon można skorzystać m.in. z konsultacji specjalistycznych oraz wsparcia w zakresie dietetyki klinicznej.
Najczęstsze pytania
Czy można mieć cukrzycę bez nadwagi?
Tak. Cukrzyca typu 1 nie jest wywoływana przez otyłość, a cukrzyca typu 2 może również rozwinąć się u osoby z prawidłowym BMI. W jej powstawaniu uczestniczą m.in. predyspozycje genetyczne, wiek, insulinooporność, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej i funkcja trzustki.
Czy otyłość powoduje cukrzycę?
Nie w prostym znaczeniu przyczynowo-skutkowym. Otyłość, szczególnie brzuszna, znacznie zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2, ale nie każda osoba z otyłością zachoruje.
Czy szczupłe osoby mogą zachorować na cukrzycę?
Tak. Dotyczy to zarówno cukrzycy typu 1, jak i cukrzycy typu 2. Prawidłowe BMI nie wyklucza cukrzycy.
Jaki wskaźnik BMI zwiększa ryzyko cukrzycy?
U większości dorosłych ryzyko zaczyna wzrastać przy BMI wynoszącym co najmniej 25 kg/m², ale nie ma jednego BMI, przy którym cukrzyca „się zaczyna”. Ryzyko zależy również od obwodu talii, wieku, genów, aktywności i innych czynników.
Jak otyłość wpływa na poziom insuliny?
Przy insulinooporności organizm potrzebuje więcej insuliny, aby utrzymać prawidłowe stężenie glukozy. Dlatego we wczesnym etapie trzustka może produkować jej więcej. Z czasem wydzielanie insuliny może stać się niewystarczające wobec potrzeb organizmu i dochodzi do hiperglikemii.
Czy schudnięcie może cofnąć cukrzycę typu 2?
U części pacjentów znaczna redukcja masy ciała może doprowadzić do remisji, czyli utrzymywania HbA1c poniżej progu rozpoznania cukrzycy bez leków obniżających glikemię. Nie jest to jednak to samo co trwałe wyleczenie.
Czy dieta i redukcja masy ciała mogą zapobiec cukrzycy?
U osób z wysokim ryzykiem cukrzycy typu 2 mogą istotnie zmniejszyć prawdopodobieństwo zachorowania. ADA zaleca osobom z nadwagą lub otyłością i wysokim ryzykiem dążenie do redukcji masy ciała o co najmniej 5-7% oraz regularnej aktywności fizycznej.
Źródła wykorzystane do przygotowania artykułu
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Obesity and Weight Management for the Prevention and Treatment of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl. 1):S166-S182. DOI: 10.2337/dc26-S008.
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl. 1).
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Prevention or Delay of Diabetes and Associated Comorbidities: Standards of Care in Diabetes-2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl. 1):S50-S60.
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes-2026. Diabetes Care. 2026.
- Riddle MC, Cefalu WT, Evans PH, et al. Consensus Report: Definition and Interpretation of Remission in Type 2 Diabetes. Diabetes Care. 2021;44(10):2438-2444. PMID: 34462270.
- Lean MEJ, Leslie WS, Barnes AC, et al. 5-year follow-up of the randomised Diabetes Remission Clinical Trial (DiRECT). Lancet Diabetes Endocrinol. 2024;12(4):233-246. DOI: 10.1016/S2213-8587(23)00385-6. PMID: 38423026.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Risk Factors for Type 2 Diabetes; Insulin Resistance & Prediabetes; Type 1 Diabetes.
- World Health Organization. Obesity and overweight. Aktualizacja 2025.
- Dhokte S, Czaja K. Visceral Adipose Tissue: The Hidden Culprit for Type 2 Diabetes. Nutrients. 2024;16(7):1015. DOI: 10.3390/nu16071015. PMID: 38613048.
- Worldwide pooled analysis of 56 health surveys. Mean age and body mass index at type 2 diabetes diagnosis. Dane pokazujące istotny udział osób z prawidłowym BMI wśród nowo rozpoznanych przypadków T2D. PMID: 37422703.